چرا گرمی عقب مانده است ؟!

مطالعه مطلب زیر می تواند تا حدودی جواب به سوال چرا گرمی عقب مانده است را روشن سازد. زمان لازم برای مطالعه 10 دقیقه.

در مراجعه به شهرستان گرمی، یکی از سوال های رایج میان اهالی که گاه از ما نیز پرسیده می شود این است که: آیا امیدی به آبادانی و توسعه گرمی وجود دارد؟
مثل آنکه با بیماری مواجه هستیم که رو به احتضار است و امید برای سلامتی او هر روز کمتر می شود. آمارها نیز حاکی از آن است که شهرستان با گذشت زمان هر سال وضعیت بدتری نسبت به سال گذشته خود تجربه نموده است. اما آنچه هنوز هم باقی مانده است این سوال اساسی است که پس گره توسعه شهرستان در کجاست و چرا از سرعت عقب ماندگی ها کاسته نمی شود؟
در جواب به سوال بالا می توان موارد متعددی را ردیف نمود اما موضوعی که در این بحث به آن پرداخته خواهد شد شاید ریشه ای ترین آن است. باید بدانیم کوچک شدن شهرهای ریزاندام و بزرگ شدن مراکز استانی و منطقه ای تنها مساله مبتلا به گرمی نیست و همه شهرها کوچک و متوسط با درجات متفاوتی آن را تجربه می کنند، البته که این مساله در شهرستان و شهر گرمی حادتر است.
باید بدانیم که عقب ماندگی برای یک منطقه همچون شهرستان گرمی در یک روز و یک سال پدید نمی آید و تمامی عوامل موثر در این امر هم ریشه درونی ندارند. مشکلات و مسائل راهبردی در کشور و نیز خود منطقه تشدید کننده این عدم توسعه بوده و نیازمند راهکاری راهبردی برای درمان آن است. دید راهبردی که زمان بر بوده و فراتر از چشم اندازهای مدیریتی 1 تا 4 ساله و رزومه پر کن هستند. آنچه تجربه نشان داده است مدیران شهرستانی در اکثر موارد فاقد دید راهبردی بوده و ریشه ها عقب ماندگی را نمی دانند و یا در فضای سردرگمی قرار گرفته و به هر سوی دست می اندازند تا مگر اقدامی صورت گیرد که شهرستان را قدمی به پیش ببرد.
براساس مطالب ذکر شده می توان عوامل ریشه ای در عقب ماندگی ها را به صورت زیر اولویت بندی نمود:
1. در جوامع با مدیریت متمرکز و تمرکزگرا بخصوص آنجا که اقتدار مراکز خود مساله ای مهم است، همواره پایتخت ها پیشرفته تر بوده اند و سپس استانها و مناطق نزدیک به مرکز قرار داشته اند. از این منظر مرکزیت استان نیز با این روند همیشه از سایرین جلوتر بوده و در کانون توجه قرار داشته اند. و اگر استان شما استانی حاشیه ای باشد مثل اردبیل و شهرستان مورد نظر نیز این حالت را در استان داشته باشد، به حاشیه رفتن در تصیمات اقتصادی مسئولین و حاکمان اداری سیاسی کشور و سپس استان بیشتر خواهد بود.
2. همانند دیدگاه جامعه شناسان به مساله توزیع ثروت در سطح جامعه و اینکه مکانیسم های انباشت سرمایه پیش زمینه ایجاد نابرابری در توزیع ثروت هستند، در بحث توسعه منطقه ای نیز نوعی مکانیسم نامرئی وجود دارد که دسترنج و ثروت مناطق را به صورت ناعادلانه ای در منطقه ای دیگر انباشت می کند (آن سخن معروف در مورد برخواستن کاخ ها و از دست رفت ثروت فقرا را می توان در مورد توسعه منطقه ای در ایران اینگونه شکل بندی مجدد نمود که " هرجاکه دیدید که در شهری آپارتمان های نو و شیک ساخته شده اند و با وجود نیاز برخی از اهالی آن، باز خالی می مانند و اجاره هم نمی روند، هر جا که دیدید شهری زیادتر از ظرفیت و کارکردش بزرگ شده است(اردبیل): پس بدانید که جایی دیگر منطقه ای و شهری وجود دارد(گرمی) که سرمایه های خود را ازدست می دهد و ناعدالتی منطقه ای روی داده است). در این مورد منابع مالی انباشت شده در بازار سوداگرانه مسکن در مراکز استانی بخصوص در استانهای کشاورزی پایه ای چون اردبیل، در مزارع و زمین های کشاورزی شهرستان های به حاشیه رفته ای چون شهر گرمی ریشه دارد. ثروت های خلق شده از ناحیه تولیدات کشاورزی شهرستان گرمی به صورت آپارتمان های نو ساخت در حاشیه شهر اردبیل ظاهر شده عوارض ناشی از آن بودجه شهرداری اردبیل را حجیم تر و بودجه شهرداری گرمی را کمتر می سازد.
3. در شهرستان گرمی پدیده عدم توسعه به صورت یک موجودیت واحد نبوده و به شکل زنجیره نظام مندی عمل می کند و ممکن است هر یک از عناصر این زنجیره منشا متفاوتی داشته باشند. عامل تصمیم های تمرکز گرایانه عاملی بیرونی بوده و افت کیفیت زندگی شهری در شهر گرمی به جهت تضعیف نهادهای درون شهری مسئول در ارتقای آن به عنوان عاملی درونی عمل می کند. در این میان عامل مهاجرت می تواند چند وجهی بوده و منبعث از چند عامل درونی و بیرونی همچون سیاست های تمرکز گرای بیرونی، افت کیفیت زندگی در درون شهرستان، افزایش جذابیت و کیفیت زندگی در مراکز بیرونی و..... باشد.
4. در یک دید راهبردی همه این عوامل باید به صورت کلیتی واحد دیده شده برای تضعیف تاثیرات آن با برنامه ای کلان و نظام مند عمل شود. موضوعی که تاکنون مشاهده نشده است. عدم توجه به این زنجیره به صورت یک نظام واحد می تواند هر گونه تلاشی را خنثی نموده و به امر بی اثری تبدیل کند.

5. رهبران محلی به عنوان تصمیم سازان می بایست موارد ذکر شده را به رسمیت شناخته برنامه ای فراخور این مساله تدارک ببینند. آنچه مشخص است هنوز هیچ درک درستی از سیکل و زنجیره عدم توسعه در شهرستان وجود ندارد. هیچ کجا به صورت واحدی به آن اشاره نشده و احساس بر این است که پروژه هایی با تعابیر بزرگ و دهن پر کن می تواند شهرستان را به سمت توسعه رهنمون سازد. عسلویه قطب صنعتی ایران مثال نقض بوده زیراکه همین منطقه نیز به دلیل عدم توجه به فرایند های اصلی نتوانسته کیفیت زندگی قابل قبولی را برای بومیان خود فراهم سازد این مساله در مورد شهرهای استان خوزستان نیز صدق می کند.

6. پوپولیسم در مناطق عقب مانده به عنوان مانعی در سیاست سازی های اصولی عمل می نماید. سیاستمداران همواره قول تحولی آنی را به ساکنان داده و این انتظار را ایجاد می کنند که عقب ماندگی ها به یکباره و یک شبه قابل جبران هستند. در حالی که تضعیف زنجیره ذکر شده زمان بر بوده و نیاز به برنامه ریزی بلند مدت و هوشمندانه دارد.
7. منابع و ثروت های تولیدی در هر منطقه بایستی قبل از هرجایی خود آن منطقه را آباد کنند. تا بحال در جایی از میزان گردش مالی داخل شهرستان مطلبی مطالعه نکرده ایم ولی حدس های تقریبی نشانگر این است که شاید نزدیک 500 میلیارد تومان مقیاس گردش مالی در داخل شهرستان باشد. منابع مالی وارد شده به شهرستان از بابت فروش محصولات کشاورزی که در مورد گندم و جو تناژ بالایی را شامل می شود، واریز نقدی یارانه ها که در طول سال به عدد 40 میلیارد نزدیک می شود، واریز حقوق کارمندان دولت و بودجه جاری ادارات و ...... برای شهرستانی با جمعیت 75 هزار نفر عدد بزرگی است. بر اساس گفته کارشناسان امر در هر جامعه ای اگر عددی کمتر از 10 درصد تولید ناخالص داخلی به مساله توسعه اقتصادی تخصیص یابد اقتصاد می تواند در زمان اندکی به دوبرابر افزایش یابد. آنچه مشخص است این منابع مالی به تمام معنا مناطق دیگری را به جای گرمی آباد نموده اند زیراکه در این شهرستان اقتصاد رشد مناسبی نداشته است.
8. آنچه مشخص است نوعی مکانیسم نامرئی آورده های اقتصادی منطقه و منابع مالی ورودی را از آن خارج نموده و مانع ته نشین شدن آن در منطقه شده و در واقع نوعی نشت منابع مالی به بیرون از منطقه وجود دارد.
9. شهرستان گرمی در مرحل نخست اقتصادی قرار گرفته و نتوانسته است به مراحل بعدی رهنمون شود. این مشکل تنها برای شهرستان نبوده و برای همه مناطق با اقتصاد کشاورزی وجود دارد. آنچه بایستی برای شهرستان روی دهد گذر آن از اقتصاد کشاورزی معیشتی به کشاورزی صنعتی است. بایستی ثروت خلق شده به سمت ایجاد واحدهای صنعتی مرتبط با توان های کشاورزی منطقه جذب شده و سطح اقتصادی شهرستان را یک سطح بالاتر ببرد.
10. در سال های گذشته به دلیل وجود تورم سرسام آور منابع مالی در سطح ملی بیشتر به سمت بخش خدمات و بخصوص بخش معاملات مسکن و مستغلات جذب شد. منابع مالی به دلیل افت مستمر ارزش پول ملی خود را به بخش خاصی چسباند تا بتواند ضمن حفظ ارزش سود نیز تولید کند. بر این اساس مسکن از کالایه مصرفی به کالایی سرمایه ای تبدیل شد. این مساله تا آنجا پیش رفت که خودرو و در زمان محدودی گوشی های موبایل هم دیگر کالای سرمایه ای بوند تا مصرفی. افراد به صاحبان آنها تبدیل می شدند نه مصرف کنندگان آنها. زیرا که توان تولید ارزش بیشتری داشتند. این مساله تولید و سپس کشاورزی را در دور جذب سرمایه ها عقب انداخته و مسکن و مستغلات را پیشرو ساخت. بر این اساس خدمات پیش رو بوده و صنعت و کشاورزی با اختلاف زیاد در پی آن حرکت نمودند. آنچنان که استان هایی با پایه اقتصاد کشاورزی چون استان اردبیل کمترین رشد جمعیت را در این مدت تجربه نمود. در این استان بخش کشاورزی 40 درصد اقتصاد را شامل شده در حالی که در استان یزد این عدد 20 درصد بوده است. با این تفاوت که در استان یزد جمعت رشدی بیشتر از 7 برابر استان اردبیل را تجربه نمود.
11. در چنین وضعی شهر گرمی به دلیل نقش مرکزیت آن برای شهرستان، مسولیت جذب قسمتی از ثروت خلق شده در بخش کشاورزی شهرستان در بخش مسکن خود را برعهده داشت. اما آنچه روی داد این بود که در سال 1391 از 4444 پروانه ساختمانی صادر شده در بخش شهری استان اردبیل تنها 180 مورد آن در شهر گرمی صادر شد و بیش از 2200 مورد آن در شهر اردبیل بود.

12. مکان گزینی نامناسب شهر گرمی، شیب نامناسب اراضی داخل شهر (بگونه ای که 50 درصد اراضی آن شیب نا مناسب برای شهرسازی داشته و 30 درصد از اراضی داخل محدوده شهر در طبقه شیب بالای 15 درصد قرار گرفته اند )، وجود رانش و زمین لغزش در دو کرانه شرقی و غربی شهر، بنبست فیزیکی برای توسعه آتی شهر بخصوص در بخش جنوبی شهر و کرانه شرقی و غربی آن همه و همه دست به دست هم دادند تا اراضی شهرگرمی از جذابیت بسیار اندکی برای جذب سرمایه های درونی برخوردار باشد. و سرمایه های درونی به سمت بخش مسکن سایر شهرها جذب شد و می شود.
13. بر اساس سنت غلطی در نظام مدیریت شهری ایران درآمد شهرداری ها به عنوان متولیان اصلی افزایش کیفیت زندگی ساکنان منوط به ساخت و سازهای و توسعه بخش مسکن و درآمدهای حاصل از عوارض آن است. بر این اساس شهری که اراضی و بخش مسکن آن برای جذب سرمایه ها جذابیت آنچنانی ندارند نمی توانند درآمد قابل توجهی برای مدیریت کیفیت زندگی شهری به دست آورند. افت و افول سطح کیفیت زندگی شهری در چنین شهرهایی تجربه ای مشترک است آنچه که برای شهر گرمی نیز روی داد. (پیشنهاد به شهرداری گرمی برای قرار دادن اراضی مابین شهرک و گرمی در محدوده شهر و ایجاد زمینه ساخت ساز در این منطقه پیشنهادی برای حل این مساله بود)

14. منطقه مغان و گرمی به دلیل سیاست های نادرست در نوعی محدودیت جغرافیایی گرفتار آمده و نتوانسته است همچون مناطق غربی و شمال غربی کشور، نفع آنچنانی از مرزی بودن خود به دست آورد. مرز در این منطقه پیش از آنکه به تبادلات اقتصادی کمک نماید و رقابت پذیری منطقه ای را افزایش دهد در مسیری معکوس به عنوان عنصری تخریبی عمل نموده و به در حاشیه قرار گرفتن منطقه افزوده است. در واقع مرز، بخش شرقی شهرستان گرمی به صورت بنبست در آورده و آنچه در این مرز رد بدل می شود پرندگان و وحوش و نیز محموله های مواد مخدر هستند.
15. عوامل تاثیرگذار بر عقب ماندگی شهرستان می تواند فراتر از این موارد بوده و عناصر دیگری را نیز شامل شود. آنچه مشخص است تا این عوامل تضعیف نگردند تلاش برای آبادنی شهرستان نمی تواند در بلند مدت به نتیجه های امیدوار کننده ای دست یابد.
16. مدیریت و حاکمیت پروژه ای مورد انکار کارشناسان نیست اما باید تمامی پروژه های اجرایی و طرح های کوتاه مدت در دیدی بلندمدت وراهبردی انجام گیرند. امری که اکنون احساس بر این است که در این زمینه ضعف مفرطی وجود دارد. موارد ذکر شده بر پایه دانش اندک اینجانب قرار داشته امکان دارد برخی از این عوامل درست نبوده یا اینکه شدت و ضعف آنها فرق داشته باشد. آنچه برای اینجانب مشخص است اینکه تاکنون هیچ گروه یا سازمان یا ارگانی مدتی را برای تفکر و مطالعه علمی ریشه های عقب ماندگی شهرستان اختصاص نداده است. اما چه بسیار طرح هایی که برای معرفی و تبلیغ آنها زبان ها چرخیده عکس ها گرفته شده و فیلم ها ضبط شده اند. جای هیچ اشکالی نخواهد داشت که بودجه ای هرچند اندک برای مطالعه مدون این موضوع هزینه شود تا برای همیشه تکلیف ما با این سوال که چرا گرمی توسعه نمی یابد و عاقبت آن چه خواهد شد؟ روشن گردد.
17. تفکر چند ساعته اینجانب عوامل زیر را به عنوان موارد موثر در چرخه عدم توسعه معرفی می کند. بیشک این عوامل ناقص بوده ولی می تواند با اختصاص زمان از سوی کارشناسان و ادارات مربوطه کامل تر شود. بایستی سند راه مشخصی برای خروج از این وضع و پاره کردن این زنجیره تدوین گردد. سخن آخر اینکه هیچ جامعه ای، هیچ سرزمینی، هیچ کشوری و هیچ منطقه یا شهرستانی بدون برنامه ای مدون و راهبردی که دید بلند مدتی داشته باشد نتوانسته است مسیر توسعه را طی نماید و بدون تردید شهرستان گرمی هم در این مورد استثنا نخواهد بود.

با تشکر سلمان فیضی زنگیر
بهمن 1395